Computers en gehandicapten

Meer dan alleen een hulpmiddel

Computers kunnen tal van gehandicapten helpen bij hun deelname in de maatschappij. Er zijn twee benaderingswijzen. De eerste is het aanpassen van bestaande PC-voorzieningen voor gebruik door gehandicapten. De tweede benaderingswijze is het gebruik van computerapparatuur om de algemene dagelijkse levensverrichtingen (ADL) te ondersteunen.

De computer valt niet meer uit ons dagelijks leven weg te denken. Administratie, telecommunicatie, presentatie, verkoop, informatiebeheer noem maar op en er is wel ergens een computer in het spel. Dat geldt zowel voor niet- als wel-gehandicapten. Het is daarom ook niet verwonderlijk dat gehandicapten in toenemende mate gebruik maken van PC-apparatuur en dat de vraag naar aangepaste PC's met bijbehorende besturingsapparatuur (control devices) navenant stijgt. Voor vele gehandicapten biedt de PC toegang tot normale (kantoor-)werkzaamheden. Voor andere gehandicapten is de computer de steun en toeverlaat voor het uitvoeren van de ADL-activiteiten. In dit artikel passeren de mogelijke aanpassingen voor beide gebruiksmogelijkheden de revue.

Op het werk
Werkgevers ontvangen subsidies of stimulatiepremies voor het aannemen van gehandicapten. Voor deze financiële vergoeding kunnen zij aanpassingen op de werkplek realiseren. In geval van computers is het type handicap bepalende voor de te treffen aanpassingen. Ruwweg vallen de terreinen waarop aanpassingen nodig zijn uiteen in:

visuele aanpassingen. Speciale monitoren of brillen. Specifieke papierhouders. Het gebruik van lettervergrotende technieken;
aanpassingen van de control devices zoals muis en toetsenbord;
aanvullende hulp bij gecompliceerde handelingen zoals het steken van een floppy in een diskdrive;
aanpassing van het meubilair op de werkplek. Bijvoorbeeld speciale stoelen en verstelbare bureau's of een aan/uit-schakelaar in het keyboard.

Telecommuting schept nieuwe werkplekken voor gehandicapten die gewoon thuis in de eigen aangepaste omgeving kunnen blijven. Zie voor de mogelijkheden van telewerken het desbetreffende artikel in een vorige Computer-info.

Visueel
Blinden kunnen sinds jaar en dag al achter de PC werken dankzij toetsenborden in Braille en voice responstechnieken. De Braille-toetsen zijn goed voelbaar. De voice-technieken zorgen er voor dat schermboodschappen en -teksten worden uitgesproken.
Er zijn Braille-devices ontwikkeld die de ingetypte tekst op een apart apparaat voelbaar maakt. Meestal slechts regel voor regel doch heel goed te volgen voor de blinde gebruiker. Omgekeerd kunnen collega's met een goede visus voor de visueel gehandicapte via vertaalsoftware en een embosser op de seriële poort rechtstreeks Brailleschrift uitdraaien.
Heeft de gehandicapte nog enig gezichtsvermogen dan kunnen grote schermen met sterk vergrote letters te hulp komen. In de praktijk worden vaak combinaties van verschillende methoden, bijvoorbeeld Braille en spraak via een synthesizer gebruikt. Met name de spraak-synthesizer heeft de afgelopen jaren een flinke evolutie doorgemaakt. Via de seriële poort wordt de uitkomende ASCII-tekst rechtstreeks in spraak omgezet. De output is bij voorkeur via een hoofdtelefoon zodat anderen niet door een kwekkende PC gestoord worden. Afhankelijk van de gebruiker dient de spraak-synthesizer instelbaar te zijn voor:

snelheid van de spraak. Complete zinnen, woord voor woord of letter voor letter. Ook moet het onderscheid tussen hoofd- en kleine letters duidelijk zijn;
volume, klankkleur en een eventuele aanvulling voor gehoordefecten.

Het vergroten van de letters op de monitor kan geheel softwarematig. Een relatief goedkope oplossing. De voorkeur gaat uit naar een pakket met een instelbare zoomfunctie dat eenvoudig over de verschillende paragrafen gestuurd kan worden. Zowel individuele woorden als zinnen en complete paragrafen dienen uitvergroot te kunnen worden. Muisbesturing kan daarbij een welkome hulp zijn. Verder zijn er natuurlijk ook toetsenborden met grote opschriften.

Slechthorend
Dankzij de tekstdisplay ondervinden auditief gehandicapten weinig problemen bij het werken op de PC. Ergo, de PC biedt de slechthorende zelfs toegang tot gesproken communicatie. Al met behulp van een gewone geluidskaart, microfoontje en software kunnen collega's bezoekers e.a. hun spraak op de monitor in tekst zichtbaar maken. Zelfs op afstand via de telefoonlijn of Internet.
Een klein probleem vormen waarschuwingspiepjes. Die zullen bij de slechthorende visueel gemaakt moeten worden.

Lichamelijk
Het meest tot de verbeelding spreekt de vrijwel geheel verlamde persoon die met oogbolbewegingen de rolstoel en huishoudelijke apparatuur bestuurt. Geen Science Fiction meer maar gewoon dagelijkse realiteit dankzij het gebruik van slimme schakelaars, switches. Laten we echter bij het begin beginnen. De eerste problemen bij gedeeltelijk gehandicapten beginnen vaak bij het hanteren van toetsenbord en muis. Wat het keyboard betreft is er keuze uit:

aangepaste toetsenborden met grotere of minder toetsen;
overlays die het ongewild aanslaan van toetsen door de handicap voorkomen;
toetsenborden die goed met ｂn vinger of een mondstokje bediend kunnen worden;
software voor automatische herhaling of woord/zincombinaties met hotkeys. Voor een groot aantal motorische handicaps zijn specifieke toetsenbordjes ontworpen. Vari ërend van minimodellen tot toetsenborden met centraal gepositioneerde letters en cijfers.

Switches
Schakelaars kunnen snel uit te voeren taken starten en weer beëindigen. Bovendien kunnen switches eenvoudig en snel op toetsenborden, plateautjes, tafels, rolstoelen e.d. gemonteerd worden. Switches zijn er in de vorm van knoppen, plaatcontacten, infrarood, geluid, besturing door een ledemaat of een deel daarvan, kussendruk (bijvoorbeeld het gelaat tegen een kussen), ademhaling, oogbolbeweging en zelfs in de vorm van draadloze bewegingssensoren. Daarnaast is er een scala aan aangepaste joysticks, muisachtige devices, mondstokjes en headpointers. Al deze switches vertalen de waargenomen beweging in een door de PC uit te voeren commando. De sensitiviteit en nauwkeurigheid nemen met de dag toe zodat complexe handelingen al met de bewegingen van het hoofd of slechts ｂn oog bestuurd kunnen worden. Via een homebus kunnen veel ADL-activiteiten vanuit de rolstoel of vanaf bed aangestuurd worden.

Spraak & taal
Uit het onderzoek naar gebruik en syntax van spraak en taal kwamen al snel ook hulpmiddelen voor gehandicapten naar voren. Wie niet kan spreken typt gewoon de woorden achter het keyboard in. De spraaksynthesizer doet de rest. Complete woorden en zinnen kunnen aan enkele toetsen gekoppeld worden.
Voor wie slechts een gebrekkige taalbeheersing heeft zijn er zogenaamde Word Prediction-pakketten. Deze software schat zowel de gemiste klanken als bedoeling van de woorden in en corrigeert de uitspraak dienovereenkomstig. De onverstaanbare wordt ineens verstaanbaar. Zelfs in meerdere talen. Vaak is het intypen van enkele letters of het uitspreken van deelwoorden al voldoende om de juiste tekst te laten bijschatten.

Leren
Inmiddels is de PC ook al een onmisbaar hulpmiddel geworden bij het onderwijs aan gehandicapten. Daarbij wordt dankbaar gebruik gemaakt van zowel de aantrekkingskracht van computers bij interactief leren als het gebruik van de eerder genoemde ondersteunende mogelijkheden.
Scholen voor gehandicapte kinderen maken in toenemende mate gebruik van de computer. De resultaten zijn zowel bij zintuiglijk als cognitief gehandicapten veel belovend. Alleen gooien de beperkte budgetten nogal eens roet in het eten. Dus leverancier als u nog een paar winkeldochters overheeft is het onderwijs voor gehandicapten daar heel blij mee!

Internet
Veel informatie over het gebruik van computers door gehandicapten, beschikbare hard- en software, patiëntenverenigingen en ervaringen zijn te vinden op Internet. Het is onvoorstelbaar wat ouders, uitvinders, PC-fabrikanten etc. allemaal al hebben bedacht. Zelf het wiel uitvinden is dan niet meer nodig.
Een geheel ander punt vormt het grote potentieel aan wereldwijde contacten dat Internet de aan huis of werkplek gebonden gehandicapte kan bieden. Communicatie in tekst, beeld en geluid of zelfs full motion video. Daarvoor hoeft de gehandicapte de deur niet meer uit en kan hij/zij de eigen privacy bewaren. Computers bieden gehandicapten veel meer dan slechts een hulpmiddel. Kwaliteit van leven is een aanmerkelijk betere term. De elektronica is in groeiende mate in staat om menselijke beperkingen te ondervangen. Isolement en 'zielig zijn'van de gehandicapte behoeven dankzij de PC niet meer.

U.S.